(zwiń artykuł)

Wielu z nas kojarzą się z miłymi chwilami, spędzanymi właśnie z najbliższymi. Baśń to często wspomnienie z okresu beztroski, jaka towarzyszyła w dzieciństwie Baśnie i bajki od dawna już nazywano literaturą pocieszenia, ponieważ dzięki nim można pokrzepić serce oraz uczynić świat bardziej zrozumiałym dla małego człowieka. To w bajkach świat realny jest połączony ze światem fikcyjnym. Przedstawione są tu ideały ducha i sprawiedliwości, dobro zwycięża zło, zachowany jest porządek moralny, wzorzec kulturowy, można zidentyfikować się z bohaterem i podobnie jak on przechodząc kolejne szczeble drabiny przezwyciężyć lęk, problem czy podobną sytuację.

W bajkach dziecko odnajduje swoje marzenia będące antidotum na trudną dla siebie sytuację, smutną rzeczywistość, doznaje pocieszenia budując nadzieję na lepsze jutro i wierzy w to, że jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki odmieni się jego zły los, zwycięży sprawiedliwość, a krzywdy zostaną wyrównywane z nawiązką.

Baśnie, bajki budzą u dziecka wiarę w siebie i swoją przyszłość, uczą różnych sposobów wyjścia z opresji, rozwijają zasoby języka. Dzięki nim dziecko poznaje metafory, wzbogaca swoje życie wewnętrzne i wnosi w nie atmosferę cudowności, zaczyna rozmieć, że pomyślne życie jest dostępne każdemu mimo wielu przeszkód, ale tylko wtedy, gdy nie ucieka się od życiowych zmaga i stawia im czoło. Rzeczywistość kreowana w bajkach związana jest z myśleniem dziecka i dlatego łatwiej jest mu zrozumieć reguły, jakie rządzą światem.

Bruno Bettelheim pisze: „Baśnie pomagają dziecku w odkrywaniu własnej tożsamości i własnego powołania, wskazując zarazem, jakich potrzebuje ono doświadczeń, aby rozwinąć swój charakter. Tego rodzaju oddziaływania nie wykazuje żaden inny gatunek literacki. Baśnie dają do zrozumienia, że pomyślne, pełne satysfakcji życie dostępne jest każdemu, mimo życiowych przeciwności - lecz jedynie wówczas, gdy nie ucieka się przed pełnymi niebezpieczeństw życiowymi zmaganiami, bo tylko one pozwalają odkrywać nasze prawdziwe »ja«. Opowieści te przekazują dziecku obietnicę, że jeśli zdobędzie się na odwagę, aby tego rodzaju poszukiwania - pełne trwóg i prób - podjąć, wesprą je dobre moce i odniesie zwycięstwo. Przynoszą one również przestrogę, że kto jest zbyt lękliwy czy małego serca, by dla odnalezienia siebie narazić się na niebezpieczeństwo, ten będzie wiódł egzystencję jałową - o ile nie spotka go jeszcze gorszy los. (…) Obecnie większość dzieci ma do czynienia jedynie z upiększonymi i spłaszczonymi wersjami dawnych baśni, pozbawionymi wszelkich głębszych znaczeń i jakiejkolwiek wagi - takimi, jakie pokazuje się w kinie czy telewizji, gdzie przekształcone są w pustą rozrywkę”*

I Dalej: „Osobom dorosłym, które w dzieciństwie pozbawione były możliwości obcowania z fantastyką baśniową lub też tłumiły związane z tym wspomnienia baśnie wydawać się mogą bezsensowne, dziwaczne, straszne i całkowicie nieprawdopodobne.*…+ Dziecku i dorosłemu, który jak Sokrates wie, że nawet w mędrcu pozostaje coś z dziecka, baśnie odsłaniają doniosłe prawdy o nim samym i o ludzkości”.

Oto najważniejsze tezy B. Bettelheima, prezentujące stanowisko, jakie zajmuje badacz w kwestii znaczenia baśni w procesie wychowania dziecka:
- Baśń oddziałuje na psychikę dziecka głównie za sprawą identyfikacji z bohaterem.
- B. Beetelheim twierdzi, że baśń jest jedynym dziełem sztuki w pełni zrozumiałym dla małego dziecka. Dzieje się tak głównie za sprawą jasno określonych postaw bohaterów baśniowych. Postacie baśniowe nie są ambiwalentne, ale biegunowo przeciwstawne. Pozostaje to w zgodzie z dziecięcym sposobem postrzegania świata, w którym wszystko jest albo dobre albo złe. Kontrast taki pozwala również dziecku uchwycić istniejącą pomiędzy nimi różnicę. Zanim dziecko zidentyfikuje się z jednym z bohaterów, nie ocenia ono jego postępowania. Identyfikuje się z tą postacią, która budzi jego największą sympatię. A sympatię budzi ten bohater, który znajduje się w podobnym położeniu.
- Baśń konfrontuje dziecko z podstawowymi problemami egzystencjalnymi.
- Badacz mówi o podobieństwie doświadczeń dziecka z losami bohaterów baśniowych. Nie myśli tu oczywiście o podobieństwie warunków życia, ale o wewnętrznych problemach człowieka i sposobach radzenia sobie z nimi. Baśnie pomagają dziecku rozpoznać jego wewnętrzne trudności i od razu podsuwają ich rozwiązanie. Tym samym porządkują jego chaotyczne emocje.
Najważniejsze jednak, że dzieje się to w głębokiej nieświadomości dziecka. Jakież to problemy egzystencjalne przeżywają nasze maluchy?
Najczęściej jest to zazdrość o rodzeństwo, zazdrość o jednego z rodziców, chęć zdobycia ich akceptacji czy też lęk przed odłączeniem od najbliższych.
Bardzo groźne byłoby przeżywanie tych konfliktów w sferze świadomości. Mogłoby to wyzwolić w dziecku poczucie winy i chęć ukarania samego siebie (np. za złe życzenia wobec rodzeństwa, które chwilowo cieszy się większym zainteresowaniem rodziców).
• Baśnie pomagają w odkrywaniu własnej tożsamości dziecka i nadawaniu sensu jego życiu.
• Wspierają dziecko w trudnościach związanych z psychologicznymi problemami dorastania oraz integracji osobowości.
• Baśnie zachęcają do aktywnego pokonywania trudności i nawiązywania przyjaznych kontaktów ze światem przyrody.
• W baśniach przekazywana jest tradycja naszej kultury, poprzez obcowanie z nimi dziecko poznaje jej źródła i poszczególne wątki.

Baśń wielostronnie oddziałuje na rozwój dziecka. Surowy porządek moralny panujący w fantastycznym świecie baśni porządkuje dziecięcy obraz świata rzeczywistego, w którym nie zawsze styka się ono z ich przestrzeganiem. Umacnia też wiarę dziecka w dobro i sprawiedliwość, w sensowność poświęcenia.

Identyfikacja z postacią głównego bohatera sprawia, że dziecko słuchając baśni, angażuje się silnie uczuciowo we wszystkie zdarzenia i perypetie, jakie on przeżywa i wchodzi w świat literackiej fikcji .
Dziecko przeżywa w ten sposób wzruszenia odpowiednie do zdarzeń zachodzących w tym świecie.

Literatura ma bardzo duży udział w rozwoju osobowości, tworzeniu zasobów osobistych dziecka. Kompensuje wszelkie niedostatki w zaspokojeniu potrzeb, pomaga utrzymywać równowagę emocjonalną, chroni przed negatywnymi emocjami, smutkiem, żalem, lękiem, gniewem, uczy nowych zachować i daje wzory osobowe. Pomaga także w adekwatnym postrzeganiu świata oraz swojego w nim miejsca. Wzbogaca doświadczenia, ukazuje inne wzorce myślenia, daje wzory osobowe, wsparcie przez akceptację (dzieje się tak wtedy, gdy dziecko jest w podobnej sytuacji do bohatera, wówczas widzi, że nie jest samo ze swoim problemem, lecz inni też go mają i potrafią sobie z nim poradzić.

Czytanie baśni i bajek niewątpliwie jest formą miłego spędzenia czasu z dzieckiem, ale może być ona także źródłem informacji o dziecięcych problemach. Wnioskować o tym możemy z wyboru, jakiego dokonuje dziecko, prosząc o daną baśń. Dotyczy to oczywiście tych utworów, po które dziecko sięga świadomie, ponieważ zna ich treść. Dlatego nie powinniśmy odmawiać dzieciom nawet kilkakrotnego czytania jednego utworu, skoro o to proszą. Podobnie jak nie powinniśmy tłumaczyć dzieciom, dlaczego dana baśń budzi ich szczególne zainteresowanie. Terapeutyczna rola baśni polega bowiem właśnie na nieuświadomionym przeżywaniu trudności wewnętrznych.

Każdy rodzic chce, aby jego dziecko czuło się całkowicie bezpieczne, było wolne od lęków i niepokojów. Ale przecież nawet najszczęśliwsze, mające poczucie bezpieczeństwa dziecko musi przejść przez okresy intensywnego lęku, gniewu i poczucia odosobnienia. Dzieje się tak dlatego, że samo musi stawić czoła rzeczywistości.

Kontakt z dzieckiem poprzez książkę to dla często zapracowanych rodziców wielka szansa na zbudowanie zaufania, poczucia bezpieczeństwa dziecka, wzajemnego zrozumienia. To również okazja do uwrażliwienia dziecka na dobro i piękno, stymulowania wszechstronnego rozwoju dziecka.

Wielką sztuką jest odpowiednio wprowadzić dziecko w świat dorosłych, ale i niełatwo dorosłym funkcjonować w świecie dziecka. Książki mogą okazać się tu bardzo pomocne. Mądrze wykorzystane dają dostęp do głębszej mądrości, przekazują ważne wskazówki, wzory myślenia, przeżywania i zachowania. Dorośli mają wiele możliwości, aby się czegoś dowiedzieć i nauczyć, posiadają przecież umiejętności charakterystyczne dla dorosłych: zdolność czytania i analizowania materiału, werbalizacji myśli i pojęć, konceptualizacji i komunikacji. Dziecko - musi się nauczyć się wiele o świecie i, co bardzo istotne, nauczyć się w tym świecie funkcjonować, odnaleźć w nim swoje miejsce. Rodzą się w dziecku lęki, zahamowania i nerwice. Pojawiają się nieumiejętność radzenia sobie w grupie, problemy w nauce, wreszcie "samotność w tłumie".

Jednym ze sposobów pomocy dziecku jest odkrywanie roli literatury, która może dać wsparcie, kompensuje niezaspokojone potrzeby, przedstawia inne wzory myślenia i działania, a tym samym buduje zasoby osobiste i stymuluje rozwój. Dobra książka pomaga umniejszyć strach, uspokaja, redukuje lęki i smutki. Pomaga zaakceptować swoją "inność" i ułatwia poszukiwanie sposobu realizacji siebie. Niesie ulgę w cierpieniu, koryguje emocjonalnie zaburzone zachowania, pomaga nieśmiałym, samotnym i zakompleksionym, dodaje otuchy i siły do radzenia sobie w trudnych sytuacjach, do odnajdywania swojej drogi. Nie przynosi odpowiedzi na wszystkie problemy, ale obdarza magiczną siłą i oferuje drogowskazy na różnych ścieżkach życia.

Literatura:
B. Bettelheim: "Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni". Warszawa 1996.
Molicka M., Bajki terapeutyczne, cz.1,2, Poznań 1999
Molicka M., Bajkoterapia, Poznań 2002

Opracowała: Bernadeta Tkaczyńska
(zwiń tekst)

Opanowanie języka pomaga dziecku poznawać świat, pozwala rozumieć relacje jakie zachodzą w życiu społecznym, budować relacje z innymi ludźmi oraz wyrażać własne zdanie. Mowa ludzka nie ogranicza się tylko porozumiewania się. Jest także kluczem do świata aktywnej niezależności. Dziecko opanowując język jest w stanie stawiać pytania, formułować prośby, oznajmiać swoje pragnienia i potrzeby, łączyć myśli w większe całości i oczywiście przeciwstawiać się Ekspresja werbalna odgrywa niezmiernie ważną rolę w rozwijaniu osobowości człowieka. Doświadczenia z pierwszych lat życia wpływają na rozwój społeczno-emocjonalny, intelektualny, językowy, fizyczny. Dziecku potrzebny jest przewodnik, który rozwój mowy będzie w odpowiedni sposób wspierać i wspomagać. Stefan Szuman (2008) twierdzi, iż rozwój językowy jest ściśle związany z rozwojem intelektualnym i społecznym. Jego zdaniem to język właśnie jest podstawą organizacji świadomej i jasnej myśli.
Nasz sposób komunikowania się wywiera głęboki wpływ na wszystkie aspekty naszego życia, na naszą edukację, możliwości zawodowe oraz stosunki z innymi ludźmi. Zdolność komunikowania się można uznać za najważniejszą ze wszystkich zdobywanych przez nas w życiu. Prawidłowy rozwój mowy dziecka jest podstawą kształtowania się i rozwoju jego osobowości. Kształtowanie się mowy dziecka ma ścisły związek z jego rozwojem społeczno - emocjonalnym. Częste kontakty werbalne z otoczeniem bogacą słownictwo, uczą prawidłowych zasad gramatycznych, właściwego posługiwania się językiem. Sposób w jaki się komunikujemy wywiera ogromny wpływ na naszą edukację, możliwości zawodowe oraz stosunki z innymi ludźmi, a zatem na wszystkie aspekty naszego życia. Dlatego tak ważne dla ogólnego rozwoju dziecka, jest zadbanie o prawidłowy rozwój jego mowy.
Wczesne opanowanie mowy decyduje o korzystnej pozycji dziecka w dalszym życiu, gdyż ma ona wpływ na jego późniejsze zdolności umysłowe. Wolniejszy rozwój mowy niekoniecznie kończy się problemami w szkole, jednak dzieci, które wcześniej zaczynają mówić rzadziej mają kłopoty z nauką.

• - Rozwój mowy warunkowany jest genetycznie. Jest procesem złożonym i u każdego przebiega inaczej. Tempo rozwoju mowy jest różne, indywidualne dla każdego dziecka. Mowa może rozwijać się harmonijnie, lub nierównomiernie. Wpływ na rozwój mowy ma również poziom intelektualny. Podkreślany jest związek mowy, myślenia i inteligencji.
• - Dzieci urodzone jako drugie mają większe problemy z mową, ponieważ często wyręcza je w mówieniu starsze rodzeństwo. Jest to powodem, dla którego młodsze dzieci nie potrzebują prawdziwych słów. Dziecko choć często posiada duże umiejętności komunikacyjne, nie używa ich, ponieważ nie odczuwa takiej potrzeby. Przecież i tak wszyscy wiedzą o co mu chodzi. Jednak również u starszego rodzeństwa zaobserwować możemy zmianę w sposobie posługiwania się mową, kiedy na świat przychodzi młodszy brat, czy siostra. Ma to miejsce wówczas, gdy starsze dziecko staje się zazdrosne o poświęcaną uwagę młodszemu. Stara się więc je naśladować poprzez zachowanie a także sposób mówienia. Mamy zatem do czynienia z chwilowym regresem. Dziecko dobrze dotychczas mówiące zaczyna komunikować się w sposób właściwy swemu młodszemu rodzeństwu.
• Czynnikiem wpływającym na rozwój mowy jest płeć. Potocznie mówi się, iż dziewczynki wcześniej zaczynają mówić i wcześniej opanowują podstawy systemu językowego. Wynika to z różnic neurofizjologicznych uwarunkowanych hormonalnie. Zaburzenia mowy znacznie częściej występują u chłopców niż u dziewczynek. Różnice te wynikają z innej organizacji mózgu. Funkcja mowy u kobiet znajduje się z przodu lewej półkuli, jest bardziej skupiona niż u mężczyzn. U mężczyzn mieści się ona zarówno w przedniej części mózgu, jak i z tyłu lewej półkuli. Taki sposób zorganizowania mózgu daje większe możliwości dziewczynkom, ponieważ sprawność w tej dziedzinie zależy od tego, w jakim stopniu odpowiedni obszar mózgu jest wyspecjalizowany w pełnieniu określonej funkcji. Z badań wynika, iż u dziewcząt zdolności językowe kontrolowane są w obu częściach mózgu, u mężczyzn zaś tylko przez lewą półkulę. Bardziej płynną i lepszą mowę tłumaczy fakt, że kobiety mają większą liczbę połączeń między półkulami, większa jest zatem u nich wymiana informacji. Różnice w budowie mózgu wyznaczają także większe możliwości dziewczynek w zakresie relacji między ludźmi i procesu komunikowania się.
• Zanim jednak dziecko posiądzie umiejętność wyrażania swoich myśli za pomocą słów, musi przejść wiele etapów, podczas których stopniowo będzie ją nabywać. Każdy nowy krok opiera się na zdobytych wcześniej umiejętnościach, jest gruntem do kolejnych osiągnięć. Mówienie jest sprawnością, którą trudniej nabywa się trudniej niż sprawności motoryczne. Rozwija się zgodnie z dojrzewaniem różnych części aparatu mowy i u wszystkich dzieci przebiega według określonych prawidłowości. Każdy z etapów odznacza się charakterystycznymi dla niego osiągnięciami. Tempo jej nauki jest indywidualne dla każdego dziecka. Niektóre dzieci bardzo szybko bogacą swój słownik, inne zaś wolniej i ich zasób słów jest uboższy. Jednak wszystkie normalnie słyszące i zdrowo rozwijające się dzieci przyswajają sobie mowę w ciągu pierwszych 5-6 lat.
• Nauka mówienia rozpoczyna się już w okresie prenatalnym. Rozwija się wtedy podstawowy organ nadawczy i odbiorczy mowy- mózg oraz drogi nerwowe. W życiu płodowym dziecko nabywa umiejętność otwierania i zamykania ust, reaguje na dotyk, poprzez intensywne połykanie i wypieranie wód płodowych ćwiczy pracę mięśni oddechowych i fonacyjnych, ważnych w procesie mówienia. Na długo przed urodzeniem jest zdolne do płaczu, ponieważ ma ukształtowane struny głosowe. Bardzo dobrze opanowuje umiejętność ssania. W okresie płodowym tworzą się podwaliny pod późniejszy rozwój mowy, dojrzewają kompetencje, które pozwolą noworodkowi tuż po urodzeniu włączyć się w świat społeczny. Zdrowe dziecko rodzi się z wykształconymi już narządami zmysłów. W ciągu pierwszego miesiąca dziecko przystosowuje się do zmienionych warunków oddychania, pobierania pokarmu, wydalania zbytecznych dla organizmu produktów, itp.
• Już od pierwszego dnia życia dziecko reaguje na charakter dźwięków, rozróżnia ton wypowiedzi, interesuje się głosem ludzkim. Głos cichy, pieszczotliwy uspokaja dziecko, natomiast ostry i podniecony denerwuje. Mimo rozmaitych dźwięków dobiegających z otoczenia niemowlę w sposób szczególny reaguje na głos matki. Gdy go słyszy zaczyna wykonywać rączkami i nóżkami ruchy pełne podniecenia. Dziecko uważnie śledzi ruchy ust mówiących do niego. W ten sposób przyswaja sobie wiedzę na temat mówienia.
• Pierwszymi formami wokalnymi dziecka są: krzyk, głużenie, gaworzenie i echolalia. Towarzyszą im formy wokalne: mimika (ruchy wyrazowe mięśni twarzy) i pantomimika (ruchy wyrazowe całego ciała, zwłaszcza gestykulacja).Pomiędzy 2 a 5 tygodniem życia, matka potrafi zróżnicować przyczyny krzyku dziecka. Płacz staje się świadomym środkiem komunikowania światu swoich potrzeb.
• Możliwe jest rozpoznanie uszkodzenia mózgu maleńkich dzieci po sposobie płaczu dziecka. I tak np. dzieci z zespołem Downa wydają dźwięki o niższych tonach, zaś płacz przypominający charakterystyczne miauczenie może świadczyć o zespole syndromu "cri du chat". Naukowcy twierdzą, iż rytm, długość wydawanych dźwięków może świadczyć o zaburzeniach w centralnym układzie nerwowym. Ton płaczu może zatem być pierwszym wskaźnikiem prognostycznym. Amerykańscy badacze wysunęli także wniosek aby płacz stał się częścią rutynowych, podstawowych badań dziecka
• Około 3 tygodnia życia pojawia się "uśmiech społeczny". Dziecko czując obecność bliskiej mu osoby odpowiada uśmiechem na "zagadywania" i przyjazne uśmiechy. Reakcja niemowlęcia na te sytuacje przejawia się ożywieniem i spontaniczną aktywnością głosową, zwaną głużeniem, gruchaniem. Jest to odruch bezwarunkowy, oznaczający dobre samopoczucie u dziecka. Głużą wszystkie dzieci, także niesłyszące lub mające uszkodzony aparat słuchowy. Wszystkie dzieci, we wszystkich kulturach wydają takie same, podobne do mowy dźwięki. Mają one charakter wrodzony. Dźwięki wydawane w okresie głużenia są najprawdopodobniej jednakowe u wszystkich dzieci na świecie. Głużenie towarzyszy stanom dobrego samopoczucia dziecka. Niemowlęta są niezwykle towarzyskimi i społecznymi osobami. Inni ludzie są dla nich bardzo interesujący, są również ważnymi bodźcami, wywołującymi wiele emocji. Dlatego tak ważna w nauce mowy jest obecność dorosłego człowieka-przewodnika i nauczyciela dziecka.
• Około 5-6 miesiąca życia pojawia się gaworzenie. Gaworzenie jest już świadomym produkowaniem melodyjnych i rytmicznych dźwięków. Istota gaworzenia polega na odtwarzaniu dźwięków słyszanych przez dziecko w otoczeniu. "Początkowo dziecko łączy spółgłoski z samogłoskami, np. "da", "ma", "gu", lub "na". Później, w miarę ćwiczenia, dzieci powtarzają dźwięki powiązane w pewne ciągi sylab, takie jak " ma-ma-ma-ma" lub "gu-gu-gu". Jest to właściwie gaworzenie." W okresie tym rozwijają się struny głosowe dziecka i układ oddechowy. W tym okresie można zaobserwować kształtowanie się zmysłowych podstaw mowy. Dziecko coraz lepiej słyszy, reaguje na melodię mowy, wysokość tonu Gaworzenie zachęca do porozumiewania się z otoczeniem. Niemowlęta przebywając z osobami rozmawiającymi między sobą próbują , tak jak potrafią, włączyć się do rozmowy. Gaworzą częściej, jeśli dorośli do nich mówią. "Gaworzenie pomaga niemowlęciu odczuć przynależność do grupy społecznej". Gaworzenie jest próbą zwrócenia na siebie uwagi dorosłych.
• W wieku 9 miesięcy następuje faza echolalii. "Dziecko przejawi tendencję do powtarzania własnych i zasłyszanych słów, które doskonali metodą prób i pomyłek". Dziecko powtarza te same sekwencje werbalne, konfrontuje je z mową otoczenia oraz koryguje. Służy to utrwaleniu i zautomatyzowaniu.
• Gdy dziecko ma ok. 11-12 miesięcy pojawia się tzw. "komunikacja referencjalna". Początkowo polega na pokazywaniu przez dziecko trzymanego przedmiotu, aby zwrócić na siebie uwagę dorosłego i uzyskać pochwałę od niego. Z czasem dziecko podaje trzymany przedmiot dorosłemu i oczekuje komentarza, aprobaty. Rozwija się u dziecka umiejętność "etykietowania i wskazywania". Dziecko za pomocą gestów chce zwrócić uwagę dorosłych na określony przedmiot. Wskazuje przedmiot, którym jest zainteresowany (lub związany z jakimś wydarzeniem) i za pomocą wokalizacji i gestów wskazuje to na dany przedmiot, to na dorosłego. Dorosły powinien reagować na takie zachowania dziecka, poprzez nazwanie danego przedmiotu. Tego właśnie dziecko oczekuje od opiekunów
• Charakterystyczne dla dzieci ok. 14 miesiąca życia jest stosowanie gestów, które mają symbolizować przedmioty z otoczenia. Zanim dziecko powiąże etykietę słowną ze zdarzeniem lub przedmiotem często po prostu etykietuje je za pomocą gestu. Malec np. przykłada rękę do ucha i mówić jak do telefonu, lub etykietując zdarzenie klaszcze w rączki (np. może tu chodzić o przedstawienie), podnosząc rączki do góry wskazuje, że jest duży. Gesty te są skierowane do drugiej osoby i służą głównie nazywaniu przedmiotu. Gestykulacja jest jednym z etapów komunikowania, nadawania etykiet do momentu aż dziecko osiągnie umiejętność etykietowania słownego.
• W ciągu pierwszego roku życia, w rozwoju mowy zaznaczają się na przemian okresy nasilenia i zastoju. Chwilowy zastój w rozwoju mowy przypada zwykle, gdy dziecko uczy się chodzić (między 9 a 18 miesiącem życia). Wówczas potrzeba chodzenia jest silniejsza niż nauka mowy, i dziecko skupia się głównie na niej. Jednak kiedy chodzenie staje się już czynnością bardziej zautomatyzowaną, dziecko znów zwraca większą uwagę na mowę. Zaznacza się wówczas szybki jej rozwój.
• Duży postęp w rozwoju mowy przypada na okres pomiędzy pierwszym a drugim rokiem życia. Jest to tzw. okres wyrazu. Jedną z najważniejszych umiejętności nabywanych w tym okresie przez dziecko jest tzw. "integracja sensoryczna", polegająca na umiejętności skupiania się na słowach i dźwiękach pojawiających się w bezpośrednim otoczeniu dziecka, a eliminowaniu odgłosów w tle. W tym wieku wzrasta sprawność motoryczna dziecka, co sprawia, że samo może organizować sobie coraz bogatsze sytuacje, może zbliżać się do przedmiotów, chwytać je i manipulować. Poznaje nowe zjawiska i rzeczy, które następnie musi nazwać. Mowa staje się zatem dla dziecka w coraz większym stopniu narzędziem myślenia, badania i odkrywania świata. Rozwój mowy dziecka postępuje w kierunku rozszerzenia zakresu rozumianych słów i wypowiedzi, wzbogacenia używanego słownika, opanowania struktury gramatycznej oraz doskonalenia wymowy. Mowa staje się zatem dla dziecka w coraz większym stopniu narzędziem myślenia, badania, dociekania. Przykłady wymowy dziecka 1-2-letniego: Nie- ne, daj- da , czytaj- sitaj, lampa- ampa, Miś- mi, jeszcze- ecie. Pierwociny zdania: "Babta ała" (babcia dała). "Buti es" (buty są). "Mama ima" (mamy nie ma), "Ać mama" (zobacz mama)"
• W wieku dwóch lat dziecko używa jeszcze słów w sposób nieprecyzyjny. Popełnia wiele błędów, często zniekształca wyrazy. Wykazuje jednak, iż zna ich poprawną formę, często poprawia dorosłego, naśladującego mowę dziecka : "Nie mówi się lyba, tylko lyba". Zna poprawną wymowę wyrazów, wie jak dana głoska powinna brzmieć, jednak samo nie potrafi jej poprawnie wypowiedzieć. Wypowiedzi dziecka mają jeszcze formę holofraz- wypowiedzi jednowyrazowych. "Mowa dziecka jest ściśle związana z jego działaniem i zrozumiałą w połączeniu z rozgrywającą się sytuacją. Wymowa w tym okresie nie jest jeszcze prawidłowa, jednak słownik dziecka wzbogaca się i coraz bardziej upodabnia do słownika ludzi dorosłych. Pod koniec drugiego roku życia pojawiają się u dziecka wypowiedz dwuwyrazowe. Mają one postać zlepków wyrazowych lub równoważników zdań. Następuje proces gramatyzacji wypowiedzi.
• Rozpoczyna się trzecia faza rozwoju mowy- okres zdania. Jest to najtrudniejszy okres w nauce mówienia. Dziecko musi nauczyć się łączenia wyrazów w zdania tak, by były one zrozumiałe dla otoczenia i poprawne gramatycznie.
• W wieku 22-24 miesięcy dziecko posiada świadomość siebie, jako odrębnej osoby. Jest już w stanie nazwać części ciała. Dziecko zaczyna posługiwać się zdaniami 2-3 wyrazowymi. Najczęściej są to zdania oznajmujące, rozkazujące, pytające lub wykrzyknikowe. Wypowiedzi dziecka stają się coraz bardziej zróżnicowane, bogatsze. Stosując zdanie dziecko komunikuje, iż osoba lub rzecz jest obecna lub nieobecna, wyraża swoje życzenia, zamiary. Dziecko potrafi przyporządkować odpowiednie przedmioty, odpowiednim osobom. Często zadaje pytania "Co to?" ,oczekuje odpowiedzi i samo powtarza dane słowo.
• Około 18-27 miesiąca życia dziecko zaczyna używać swojego imienia, dzięki temu może mówić o sobie samym. Większość dzieci dwuletnich mówi o sobie używając mówienia. Dopiero około trzeciego roku życia pojawiają się zaimki "mój", następnie "ty" oraz "ja". Przykłady wymowy dziecka 2-3-letniego: "Pisać- pisiać, brzydki- bitki, trochę- tlone, czapka- ciapka, zupka-siupka". Dziecko w tym okresie bardzo lubi słuchać czytanych przez dorosłego bajek. Sprzyja to nie tylko bliskim kontaktom, ale także pobudza wyobraźnię oraz daje kolejną porcję nowych, nieznanych dotąd dziecku słów, zwrotów.
• Kolejny etap rozwoju mowy nazywany jest okresem swoistej mowy dziecięcej. Rozpoczyna się w trzecim i trwa do siódmego roku życia. Jest to okres, w którym mowa ulega doskonaleniu we wszystkich zakresach. Dziecko tworzy wiele neologizmów ( nowe słowa tworzone analogicznie do znanych już wyrazów). Neologizmy zwykle pojawiają się między 3 a 5 rokiem życia, a następnie zanikają. Dziecko potrafi przypomnieć sobie, co zdarzyło się wczoraj, nie ogranicza się już do "tu" i "teraz". Rozwija się jego pamięć i umiejętność myślenia o przyszłych wydarzeniach.
• Trzylatek mówi często i dużo. Zadaje coraz więcej pytań, jest ciekawy otaczającego go świata. Pytany, podaje swoje imię. Komunikuje się z otoczeniem za pomocą zdania kilkuwyrazowego. Słownik dziecka bardzo się wzbogaca, coraz mniej problemów sprawiają mu reguły fonetyki i gramatyki. Pod koniec trzeciego roku życia większość dzieci buduje zdania rozwinięte składające się z podmiotu, orzeczenia i dopełnienia. Trzylatek chętnie posługuje się mową, ma już stosunkowo bogaty zasób słownictwa. Zadaje coraz więcej pytań i oczekuje odpowiedzi. Używa coraz bardziej rozbudowanych zdań, potrafi także opowiadać zdarzenia z niedalekiej przeszłości. Dziecko zna i potrafi nazywać podstawowe kolory, kształty. W tym okresie dziecko tworzy najwięcej neologizmów.
• Czteroletnie dziecko potrafi już mówić o przeszłości i przyszłości, jego wypowiedzi wybiegają poza aktualnie przeżywaną sytuację. W wypowiedziach jest jeszcze wiele form agramatycznych, jednak dziecko jest zaciekawione poprawną wymową. Dziecko czteroletnie często pyta o poprawność gramatyczną wymowy oraz o znaczenie wyrazów. Chętnie dzieli się swoimi spostrzeżeniami, wykazuje chęć porozumiewania się, zadaje wiele pytań. W tym wieku usprawnieniu ulegają narządy artykulacyjne, mowa dziecka staje się coraz dokładniejsza. Zjawiskiem cechującym wymowę dzieci w tym czasie jest kontaminacja, która polega na budowaniu wyrazów poprzez łączenie dwóch słów w jedno, np.: "zatelefonić, czyli zadzwonić telefonem, mati, czyli mama i tata, pomaslować- smarować masłem.
• Wypowiedź dziecka pięcioletniego ma już często postać wielozdaniową. Malec często i chętnie opowiada o wydarzeniach, w których uczestniczył, o obejrzanym przez niego filmie. Dziecko zaczyna przewidywać fakty, które mogą zaistnieć. W swoich wypowiedziach uwzględnia kolejność zdarzeń oraz zależności przyczynowo-skutkowe. Posiada umiejętność opisania przedmiotu uwzględniając jego cechy charakterystyczne, zastosowanie. Wymowa dziecka doskonali się. Pod koniec wieku przedszkolnego mowa dziecka jest już zrozumiała dla otoczenia, dziecko posługuje się już swobodnie językiem potocznym. Pięciolatek potrafi już opowiadać długie, rozbudowane historie, rozmawiać o swoich uczuciach, wydarzeniach. Większość budowanych przez dziecko zdań ma poprawną formę gramatyczną, dziecko popełnia coraz mniej błędów. Łączy różne wyrażenia i buduje zdania średnio z czterech wyrazów. Jest w stanie przekazać informacje dotyczące swojej osoby, najbliższej rodziny, miejsca zamieszkania. W swoich wypowiedziach uwzględnia kolejność zdarzeń i związki przyczynowo-skutkowe. Potrafi mówić o swoich problemach, potrafi przytoczyć historyjkę składającą się z kilku części. Przyjemność sprawia mu opowiadanie żartów i różnorodne gry słowne. Dziecko w tym wieku samo często inicjuje rozmowę i potrafi ją podtrzymać. Jego zdolność koncentracji i skupienia się jest coraz wyższa. Pięciolatek potrafi wyjaśnić słowa, o które jest pytane. Opisuje też przedmioty, uwzględniając ich charakterystyczne cechy oraz możliwość zastosowania. Jest bardzo aktywny ruchowo, wzrasta zainteresowanie światem i zjawiskami przyrodniczymi a to wiąże się z ogromną liczbą pytań stawianych przez dziecko.
• Pod koniec wieku przedszkolnego mowa staje się już kontekstowa. Jest już niezależna od sytuacji i jej pozawerbalnych składników. Dalszy okres kształcenia się mowy, już nie jest tak dynamiczny, jak do tej pory. Pierwsze sześć lat życia uważa się za krytyczne dla rozwoju mowy dziecka.
• Dziecko idące do szkoły powinno mieć już mowę w pełni uformowaną pod względem fonicznym, dysponować dużym już zasobem słownikowym i poprawnie budować zdania pod względem logicznym, gramatycznym i składniowym. Powinno mówić nie tylko poprawnie ale i z sensem , zachowując właściwą intonację, akcent, rytm mowy.

Rozwój mowy u każdego dziecka może przebiegać indywidualnie. Niektóre dzieci zaczynają mówić wcześniej, inne później. Różna też może być kolejność pojawiania się poszczególnych głosek w trakcie rozwoju.
Mówienie to sprawność, której trzeba się nauczyć, podobnie jak wszystkich innych sprawności. Jest to możliwe dzięki sukcesywnemu dojrzewaniu poszczególnych narządów mowy. Kiedy człowiek przychodzi na świat, organy te nie są jeszcze gotowe do swych czynności. Mowa wytwarza się dzięki aktywności języka, warg, gardła, podniebienia, krtani i płuc. Narządy artykulacyjne ćwiczone są poprzez czynności ssania, żucia, połykania. Podczas tych ćwiczeń język przygotowuje się do wymowy głosek, która wymaga wielu precyzyjnych ruchów, jak np. unoszenie języka.
Kształtowanie i rozwój mowy zależy od rozwoju umysłowego, ale i od rozwoju motorycznego, od poziomu funkcji spostrzeżeniowych, uwagi, pamięci, a nawet od rozwoju emocjonalnego. Wiele zaburzeń rozwoju psychoruchowego może opóźniać pojawienie się pierwszych słów, zdań, wpływać na rozwój zasobu leksykalnego, artykulacji czy przyswajania reguł gramatycznych. Większość dzieci z określonymi deficytami rozwojowymi wykazuje różne formy zaburzeń rozwoju mowy. Dlatego tak ważne jest abyśmy czuwali nad prawidłowym rozwojem mowy dziecka, abyśmy potrafili wspierać i stymulować ten rozwój.
Mowa wywiera wpływ na całe życie człowieka. Rozwój mowy i myślenia należy wspierać, stymulować od samego początku życia, bo jak mawiał przed laty Jan Amos Komeński
"Jakie początki, takie będzie wszystko"

Bibliografia:
Clark L., Irleand C. (1998) "Uczymy się mówić, mówimy, by się uczyć". Poznań, Dom Wydawniczy Rebis.
Demel G. (1982) "Elementy logopedii". Warszawa, WSiP.
Dyer L. (2006) "Mowa dziecka". Warszawa, wyd. K. E. Liber.
Eisenberg A. (2003) "Pierwszy rok życia dziecka". Poznań, wyd. Rebis
Eisenberg A. (2003) "Drugi i trzeci rok życia dziecka". Poznań, wyd. Rebis.
Kielar M. (1982) "Rozwijanie mowy dziecka w wieku przedszkolnym", "Wychowanie w przedszkolu", nr 9, s.499-509.
Zimbardo P. (1999) "Psychologia i życie". Wyd. PWN.
Vasta R. (1995) "Psychologia dziecka". Wyd. WSiP.

Opracowała: Bernadeta Tkaczyńska

(zwiń tekst)

jego osobowość, jak również na zaburzenia w rozwoju umysłowym, emocjonalnym i społecznym. Szuman nazywa działalnością wszelkiego rodzaju czynność, która polega na „oddziaływaniu na przedmioty, na przeistaczaniu i na opanowywaniu ich, czyli podporządkowaniu przedmiotów władzy osoby działającej". Rysowanie jest także pewną formą działalności dziecka.
Pierwsze próby bazgrania i rysowania, to okres do 3-go roku życia. Bazgranie jest wyrazem fizycznego i umysłowego rozwoju dziecka. Jeżeli jednak uwidaczniają się duże różnice odbiegające od normy, świadczyć to może albo o przyspieszonym, albo o opóźnionym rozwoju umysłowym.
Okres przedszkolny trwa od 3 do 6 roku życia. Rysunek małego dziecka jest najogólniejszym symbolem przedmiotów, z którego dopiero zaczynają wyłaniać się schematy, aż wreszcie dziecko przedstawia przedmiot na rysunku. Przejście od tego ogólnego symbolizmu do schematyzmu trwa jednak pewien okres czasu, który można nazwać okresem przed schematycznym.
Okres wczesnoszkolny trwa od 7 do 11 roku życia. Dotychczasowy schematyczny rysunek postaci ludzkiej zaczyna przybierać bardziej naturalny wygląd.
Okres starszego wieku szkolnego przypada na okres od 11 do 15 roku życia. Wiek ten przypada mniej więcej na okres fizjoplastyczny. W okresie tym występuje pewien zastój w rozwoju zdolności rysunkowych w tym okresie. Zmniejsz się ilość rysowanych cech. Powodem tego jest dosyć duży krytycyzm, będący wyrazem niepewności i niezdecydowania przestaje być ośrodkiem ekspresji i zainteresowań.
Im dziecko jest młodsze, tym ważniejszą rolę w psychoterapii odgrywa rysunek. Małe dziecko ma trudności w słownym przekazaniu głębokich przeżyć, a rysunek może zastępować tę funkcję. Bywa, że rysunek jest jedynym sposobem porozumiewania się z dzieckiem. Częściej jednak rysunek używany jest podczas psychoterapii i jeśli odgrywa w niej ważną rolę, towarzyszą mu dodatkowo inne elementy, jak: mowa, zabawa, modelowanie. Za pierwszą pracę, opartą wyłącznie na rysunku, uważana jest praca Morgenstern (1927), związana z badaniem niemej dziewczynki. Po raz pierwszy analizowano w niej powiązania między rysunkiem a interwencjami psychoanalitycznymi. Stwierdzono, iż rysunek ma większą wartość ekspresyjną u dziecka niż mowa i dostosowuje się do praw charakterystycznych dla dorosłych. Autorka interpretowała symbole, zwłaszcza symbole związane ze sferą seksualną, w które rysunki obfitowały.
Rysunek dziecka pozwala na szybkie określenie jego poziomu dojrzałości i elementów najczęściej występujących w przedstawionej problematyce. W zależności od kontekstu psychoterapeutycznego, można narzucić jakiś temat np. postać, drzewo, dom itp. lub pozostawić wybór dziecku. Rysunek jest ważnym elementem w badaniu i należy powstrzymywać się od natychmiastowej jego interpretacji, jak i ograniczać interwencje z zewnątrz.
Rysunek dziecka może być także stosowany w psychoterapii, od chwili gdy tylko osiągnie ono wiek, w którym umie trzymać ołówek w ręku, aż do okresu dojrzewania. Badany powinien posiadać wystarczająco rozwinięte zdolności plastyczne, a ekspresja graficzna powinna być dla niego przyjemnością. Znaczenie rysunku zmienia się wraz z osobowością i wiekiem dziecka. Rysunek można interpretować w czasie gdy jest on wykonywany lub po zakończeniu jego realizacji. Należy jednak pamiętać, że nie można nauczyć się interpretacji psychoterapeutycznej rysunku bez specjalnego wykształcenia i przygotowania.
Prowadzenie psychoterapii dziecka nie polega jedynie na właściwej interpretacji jego rysunków, lecz na obserwacji jego zachowania i odpowiednim jej wykorzystaniu. Rysunek w psychoterapii pełni podwójną funkcję. Pierwsza to środek ekspresji dziecka, druga to funkcja interpretacyjna, dostarczana przez psychoterapię. Psychoterapia przez rysunek jest skuteczna jedynie pod warunkiem, że między dzieckiem a terapeutą istnieje relacja terapeutyczna, wynikająca z samej osobowości psychoterapeuty. Rysunek pozwala dziecku na uzewnętrznienie swoich niepokojów, trosk i pragnień. Psychoterapeuta odbiera przekazywaną przez dziecko informację. Powinien jednak zachować ostrożność w interpretowaniu rysunku, który jest przede wszystkim ekspresją życia wyobrażeniowego i nie zawsze świadczy o aktualnych przeżyciach dziecka. Za pomocą rysunku można także tłumaczyć sny dzieci. Dziecko posługuje się rysunkiem, żeby uwolnić się od marzeń sennych. Rysunek stanowi pewien etap w przejściu do ekspresji werbalnej. W okresach bezsenności poproszono dzieci, aby narysowały swoje sny, które następnie były interpretowane. Niekiedy rysunek sprawia, że koszmar znika. Poza psychoanalizą rysunek jest bardzo szeroko stosowany w celach terapeutycznych. W licznych placówkach praktykuje się rysunek na papierze, rysunek „ścienny" czy rysunek wykonany palcami. Rysunek jest dobrym sposobem zrozumienia dziecka przez dorosłego i wzajemnej wymiany między nimi.
Rola rysunku, jego zastosowanie związane są zawsze z indywidualnym przypadkiem. Zależą one od dziecka, terapeuty, obranej metody, bez których nie można z góry ustalić żadnej reguły postępowania.
W rozwoju nieprofesjonalnej aktywności artystycznej wykorzystywanej w działalności terapeutycznej można wyróżnić trzy stadia.
W pierwszym - następuje przełamywanie oporów przed rysowaniem lub malowaniem. Rysunki są dość prymitywne i mają rytmiczną symetrię. Często zamalowywany jest środek kartki.
W drugim - rysunki są bardziej odważne, pokrywają całą przestrzeń kartki. W trzecim - bardziej rozwinięte są tematy rysunków. Przestrzeń wypełnia wiele zintegrowanych w całość szczegółów.
Rysunki wykazują te same cechy, co zmieniające się podczas terapii ucznia od fragmentaryczności do płynnego przejścia ku integracji. Powstawaniu figury i tła w świadomości odpowiada etap pojawienia się figury i tła w rysunkach.
Terapia przez sztukę może dostarczyć środków pozwalających poznać, uporządkować, wyrazić i zrozumieć własne emocje, odreagować w społecznie akceptowany sposób nadmierne napięcie emocjonalne. Stanowi to szansę nie tylko rozwoju bardziej złożonego doświadczenia świata i siebie w tym świecie, ale przede wszystkim prowokuje do samodzielnego wysiłku i stabilizuje uwagę na jego efektach. Zanim to będzie możliwe, dziecko powinno: - osiągać odpowiedni poziom dojrzałości neuromięśniowej oraz opanować ruchy
i gesty umożliwiające rysowanie i malowanie, wykryć związek istniejący między ruchami pędzla lub kredki a śladami pozostawionymi na papierze,
- dostosować ruchy do technik i narzędzi pracy,
- podporządkować ruchy celowi i powstającym podczas jego realizacji wrażeniom percepcyjnym (dostosować działania do widocznych efektów).
Nieudolne początkowo prace dzieci nie są tylko prostym odzwierciedleniem niskiego poziomu rozwoju sensorycznej świadomości otoczenia. Realizacja zamysłu twórczego wymaga przede wszystkim precyzyjnej kontroli mięśni i zdolności do dłuższej, dowolnej koncentracji na dziele.
Wszelkie działanie twórcze rozpoczyna się od ruchu. Dlatego ruch i wspierająca go muzyka pełnią ważną rolę podczas wszystkich spotkań terapeutycznych. Próby porozumiewania się językiem dźwięków, który różni się od obciążonych znaczeniem symbolicznym słów, czasami pozwalają na przełamanie izolacji dziecka, odreagowanie napięć i wyrażenie emocji.
Struktura zajęć ruchowych i muzycznych powinna być tak pomyślana, żeby nie stanowiły one celu samego w sobie. Powinny jedynie zachęcić dziecko do twórczego eksperymentowania z ruchem całego ciała i drobnymi gestami, do wyrażania w różny sposób emocji. Stanowi to wstęp do terapii przez sztukę. Ćwiczenie
1. Weź kawałek papieru i zacznij bazgrać. Zobacz, jak bazgroły zmieniają się w czasie. Rysuj najpierw w milczeniu, a potem nucąc jakąś melodię.
2. Dziecko z zamkniętymi oczami słucha muzyki i bazgrze na papierze najpierw prawą, a później lewą ręką. Po zakończeniu pracy przygląda się dziełu i może pokolorować je lub uzupełnić dorysowując jakieś pasujące jego zdaniem elementy. Możemy również wprowadzać próby „odczytania" rysunku, polegające na tym, że dziecko po zakończeniu pracy pokazuje swój obraz gestami lub ruchem całego ciała
3. Podczas spontanicznego bazgrania, gdy pojawi się na papierze jakiś bazgroł, która szczególnie Ci się podoba lub której nie lubisz- wypowiedz swoje uczucia. Możesz to także zrobić bezsłownie wydając różne odgłosy.

Opracowała: Małgorzata Jarczyk
(zwiń tekst)

Z tych prac możemy wyczytać jaki jest stan emocjonalny ,poziom rozwoju intelektualnego, jak dziecko spostrzega świat, co jest dla niego istotne, co cieszy a co niepokoi. Niektóre elementy charakterystyczne dla rysunków dziecięcych wskazują na stan emocjonalny autorów prac:
1. Kolory preferowane przez dziecko
a) szary, monochromatyczne szarości - lęk, niepokój, niepewność
b) czarny poczucie zagrożenia, tłumiona agresja
c) jasne, czyste barwy - pogoda, poczucie bezpieczeństwa
2. Sposób rysowania - cechy graficzne silne, mocne linie - ekstrawertyzm ,pewność siebie słabe, drżące linie - introwertyzm, poczucie niepewności zarysowywanie wcześniej stworzonego rysunku- poczucie niskiej wartości, brak pewności siebie, tendencje depresyjne,
3. Usytuowanie elementu najistotniejszego w wykonywanej pracy, centralnie - spokój wewnętrzny, poczucie bezpieczeństwa górne, powyżej środka - tendencje ucieczkowe, izolacyjne, dolne , poniżej środka - tendencje depresyjne, poczucie zagrożenia ( cechy dotyczą przede wszystkim rysunku postaci ludzkiej)
4. Powtarzające się znaki emocjonalne, ziemia, silnie zaznaczone podłoże- potrzeba oparcia, poczucie samotności, zagrożenia, dom, nieproporcjonalnie duży- konflikt rodzinny, brak poczucia bezpieczeństwa w domu rodzinnym. wiatr - niepokój, potrzeba stałości otoczenia powracające elementy, często geometryczne - stany lękowe
5. Postać ludzka bardzo mała - introwertyzm, nieprzystosowanie społeczne, bardzo duża - ekspansywność, nadmierna aspiracja bliskie osoby (rodzina) stojące daleko od siebie, niedotykające się - konflikt rodzinny, osłabienie więzi rodzinnych,
Wymienione elementy rysunków dzieci mogą poinformować nauczyciela o stanie emocjonalnym dziecka lub jego rozwoju społecznym. W sytuacji niepokojącej nauczyciel powinien konsultować się z pedagogiem lub psychologiem. Opracowała: Małgorzata Jarczyk
(zwiń tekst)

Czego rodzice robić nie powinni:

• Straszyć dziecko przedszkolem ("Poczekaj no, już pani w przedszkolu nauczy cię porządku !").
• Posyłać do przedszkola dziecka, które nigdy dotąd nie zostawało bez mamy - taki początek skazany jest z góry na niepowodzenie.
• Zaglądać po pożegnaniu do sali, by sprawdzić czy dziecko się bawi. Jeśli nasza pociecha to zauważy, resztę dnia spędzi przy drzwiach, bo skoro mama zajrzała raz, to może jeszcze raz zajrzy.
• Dzwonić do przedszkola z pytaniem jak sobie radzi nasza pociecha. Zwykle jest tak, że rodzice niepokoją się dużo bardziej niż ich dzieci. Dziecko po 10 - 15 minutach rozgląda się wokoło i zaczyna bawić, za to mama bardzo zdenerwowana dzwoni kilkakrotnie do przedszkola, by się upewnić, jakie jest samopoczucie jej dziecka. Każdy telefon to konieczność wyjścia z sali wychowawczyni, a więc dodatkowe zachwianie i tak już mocno nadszarpniętego poczucia bezpieczeństwa.
• Poddawać się ! Jeśli rodzice wzruszeni łzami bądź zdenerwowaniem i tupaniem swojej latorośli zdecydują się zostawić dziecko,, jeszcze tylko dzisiaj" w domu, jest to sygnał dla małego inteligenta, aby jeszcze bardziej demonstrować swoje niezadowolenie. Zwykle jest tak, że jedno ustępstwo rodzica sprawia, że wcześniej czy później dziecko postawi na swoim i zostanie w domu na dłużej.

Pamiętaj, że nawet, jeśli znajdziesz idealne przedszkole i dobrze przygotujesz dziecko, i tak Twój maluch ma prawo wyrażać sprzeciw i niezadowolenie - w końcu w jego życiu zaszła radykalna zmiana i potrzeba czasu, aby ją zaakceptował
Jeśli przetrwacie pierwszy miesiąc, dalej będzie już z górki i tylko patrzeć jak Twój maluch z przejęciem opowie Ci o swych pierwszych przyjaźniach.
Pierwsze dni w przedszkolu
My - rodzice w miarę możliwości bądźmy spokojni i zdecydowani, nasz niepokój może udzielić się dziecku.

• Dajmy dziecku ukochaną maskotkę w rękę. Dobrze jest też przypiąć dziecku plakietkę z imieniem, na pewno poczuje się lepiej, gdy pani zwróci się do niego Kasiu lub Stasiu, niż dziewczynko czy chłopczyku.
• Drogę do przedszkola możemy odbyć ze znajomym dzieckiem chętnie chodzącym do tego samego przedszkola.
• Powiedzmy dziecku, kiedy i kto po nie przyjdzie, zapewnijmy je o naszej miłości. I o tym, że nie zostaje tu do nocy, że na pewno mama go odbierze.
• Pożegnajmy się z dzieckiem już w szatni, szybko, i bez łez.
• Przyjdźmy po dziecko punktualnie i wręczmy mu mały prezent z okazji zostania przedszkolakiem.
• Chwalmy dziecko za jego dzielność i umiejętność radzenia sobie w każdej sytuacji. Jeśli dziecko bardzo płakało, powiedzmy mu, że wszyscy ludzie denerwują się trochę i boją robiąc coś pierwszy raz, ale po kilku dniach czują się pewniej - tak będzie i z nim.

Okres adaptacji przebiega różnie, jedno dziecko po tygodniu ma już najgorsze za sobą, inne swój trudny czas zaczyna dopiero po miesiącu (i to też jest normalne) - bo dopiero wtedy zrozumiało i w pełni odczuło, że pewien etap skończył się bezpowrotnie, a ono wolałoby żeby było tak jak dawniej.

Sposoby przygotowania dziecka do przedszkola

• Czytanie opowiadań, których bohaterowie chodzą do przedszkola.
• Oglądania Domowego Przedszkola w TV z odpowiednim komentarzem.
• Rozmowy o przedszkolu ze znajomym dzieckiem, które lubi chodzić do przedszkola.
• Opowieści rodziców jak to było, gdy oni chodzili do przedszkola.
• Uświadomienie dziecku zalet przedszkola – wielu nowych kolegów do zabawy, dużo zabawek, wychowawczyni, która zna ciekawe zabawy, wierszyki i piosenki, (ale bez przesady, nie chcemy przecież, żeby potem się rozczarowało).
• Poinformowanie dziecka, dlaczego będzie chodzić do przedszkola, (np. bo mama musi iść do pracy i rodzice zdecydowali, że w przedszkolu dziecko będzie miało najlepszą opiekę; niektóre dzieci przyjmują argument, że mama chodzi do pracy, tata chodzi do pracy i dziecko ma swoją pracę, czyli przedszkole).
• Wspólne kupowanie wyprawki dla przyszłego przedszkolaka.
• Ćwiczenie z dzieckiem samoobsługi! Dotąd było tak, że mama lepiej znała potrzeby dziecka niż ono same, reagowała nie tylko na słowa, ale i na gesty. W nowej sytuacji dziecko często ma problem żeby wyartykułować swoje potrzeby, dlatego ważne jest, aby umiało (a chociaż podejmowało próby), by je zaspokoić. Dużo łatwiej adaptują się dzieci samodzielne, niż te zależne od dorosłych.
• Uczestniczenie w zebraniu rodziców nowo przyjętych dzieci (w wielu przedszkolach panuje dobry zwyczaj ich organizowania). Jest to świetna okazja, aby się wzajemnie poznać, zebrać informacje o dzieciach i życiu przedszkola. Dobrze byłoby nawiązać kontakt z rodzicami innego dziecka z tej grupy i zapoznać bliżej swoje pociechy. Gdy dziecko wchodząc do nowej grupy rówieśników i zna, chociaż jedną osobę, może mu to bardzo ułatwić te pierwsze trudne dni.

Dziecko powinno być przygotowywane stopniowo, nie róbmy wszystkiego na raz, rozciągnijmy ten proces w czasie, aby mogło oswoić się z myślą o tym, że pójdzie do przedszkola.
Czy dziecko dojrzało do pójścia do przedszkola ?
Zazwyczaj dzieci osiągają tę dojrzałość między 3 a 4 rokiem życia. Zależy to od tempa ich indywidualnego rozwoju oraz doświadczeń.
Zdarza się, że najbliższe osoby (babcia, mama) swoim zachowaniem przeszkadzają dziecku w osiągnięciu dojrzałości.
Dziecko dojrzało do pójścia do przedszkola gdy:

• dobrze znosi nieobecność mamy (zostaje pod opieką innych członków rodziny lub znajomych osób);
• z własnej inicjatywy oddala się od mamy, nie trzyma się kurczowo jej spódnicy (na spacerze odchodzi daleko nie oglądając się na mamę, potrafi samo odnaleźć drogę do domu);
• potrafi wykonać proste czynności samoobsługowe – zgłaszanie potrzeby fizjologicznej i samodzielne korzystanie z toalety, mycie rąk, podciąganie rajstop, zakładanie koszulki i luźnego sweterka, rozpoznawanie swoich ubrań, samodzielne jedzenie łyżką i picie z kubeczka.

Wymagania jakie stawia przedszkole w zakresie samoobsługi sprowadzają się do:

• komunikowania potrzeb fizjologicznych,
• umiejętności zdjęcia i podciągnięcia majteczek,
• korzystania z papieru toaletowego,
• umiejętności umycia rąk mydłem i wytarcia w ręcznik,
• umiejętności samodzielnego jedzenia (posługiwania się łyżką i widelcem) a także gryzienia !
• samodzielnego ubierania i rozbierania się dziecka (przynajmniej podejmowania takich prób).

Opracowała: Bernadeta Tkaczyńska (zwiń tekst)

• Pozwalaj dziecku dokonywać wyboru w miarę możliwości jak najczęściej.
• Jeżeli zachowałeś się wobec dziecka niewłaściwie, przeproś je    i wytłumacz się.
•  Nie bój się utraty autorytetu, dziecko i tak wie kiedy popełniasz błędy.
• Nigdy nie mów źle o dziecku, w szczególności w obecności  innych osób.
• Nie mów "zrobisz to, bo ja tak chcę" -  jeżeli musisz czegoś zabronić, zawsze to uzasadnij.
• Jeśli wydajesz polecenia dziecku, staraj się nie stać nad nim i mówić "z góry swego autorytetu".
• Nie musisz być za wszelką cenę konsekwentny. I nie musisz być w zgodzie z innym dorosłym przeciwko dziecku, jeżeli wiesz, że on nie miał racji.
• Gdy nie wiesz,  jak postąpić, pomyśl, jak Ty poczułbyś się, będąc dzieckiem .
• Staraj się być czasem adwokatem własnego dziecka .

Na podstawie: E. CYZ :
Dziecko i jego prawa, ( 1992)

Bądź życzliwym, pogodnym, cierpliwym przewodnikiem i towarzyszem swego dziecka w jego kłopotach szkolnych.

• Staraj się zrozumieć swoje dziecko: jego potrzeby, możliwości i ograniczenia.
• Spróbuj jak najwcześniej zaobserwować, czy twoje dziecko ma trudności, na czym one polegają i co jest ich przyczyną - wyjaśnij swoje wątpliwości, omów spostrzeżenia na drodze konsultacji z psychologiem, logopedą, pedagogiem i w razie potrzeby z lekarzem.
• Spróbuj pomóc swojemu dziecku - zaobserwuj w czasie codziennej pracy z dzieckiem, co jest najskuteczniejsze dla przezwyciężenia jego trudności: w razie potrzeby skorzystaj z literatury i fachowej pomocy nauczyciela - terapeuty, logopedy (w formie terapii indywidualnej lub grupowej).
• Bądź w  stałym kontakcie z nauczycielem swego dziecka i pedagogiem szkolnym.
• Chwal i nagradzaj swoje dziecko nie tyle za efekty pracy, co za włożony w nią wysiłek oraz spraw, aby praca z dzieckiem  stała się przyjemna dla was obydwojga.

"Traktuj dziecko tak jakbyś chciał, aby ono traktowało Ciebie."

Waldemar Łysiak

"Dzieci chowane bez pieszczoty, są jak kwiaty hodowane bez słońca."

Alfred de Musset

"Kochać człowieka to znaczy mieć czas, nie spieszyć się, być obecnym dla niego"

Hans Burki

50 rad dla rodziców - Jak włączyć się w edukację własnego dziecka?

Okazuj zainteresowanie i doceniaj pracę nauczycieli i dyrektora.

1. Otwórz się na pomysły nauczyciela, okaż dobrą wolę.
2. Słuchaj opinii innych o Twoim dziecku, staraj się zrozumieć ich punkt widzenia.
3. Podziel się z nauczycielem swoją wiedzą o mocnych stronach, talentach i zainteresowaniach swojego dziecka.
4. Bierz pod uwagę i powiedz nauczycielowi o oczekiwaniach i celach, jakie sobie stawia twoje dziecko.
5. Nie żałuj czasu na rozmowy o postępach i trudnościach dziecka w szkole.
6. Bierz aktywny udział w zebraniach i dniach otwartych.
7. Ustal z nauczycielem najlepszy sposób komunikowania się z tobą (telefon, e-mail, list, notatka w zeszycie dziecka).
8. Staraj się zrozumieć i zaakceptuj reguły obowiązujące dziecko w szkole; nie podważaj ich znaczenia i nie pozwalaj na omijanie lub łamanie tych zasad w domu (okazywanie szacunku starszym, poprawne zachowanie przy stole, niepalenie papierosów, nieprzeklinanie itp.).
9. Korzystaj z możliwości przeprowadzanie nieformalnych rozmów, nawiązywania kontaktów z nauczycielami, personelem szkoły, innymi rodzicami.
10. Swoje wymagania, oczekiwania i uwagi przedstawiaj szczerze, otwarcie i niezwłocznie. Niech nie mają okazji urosnąć do problemu.
11. Bierz udział w spotkaniach rodziców i pracy organów przedstawicielskich.
12. Szukaj informacji o szkole, czytaj biuletyny; zaglądaj na stronę www szkoły.
13. Poznaj godziny pracy sekretariatu, dyżurów nauczycielskich i dyrektorskich, terminy dni otwartych.
14. Zgromadź informacje na temat systemu oceniania i wymagań wobec twojego dziecka (śródrocznych, na zakończenie semestru/roku, wymagań egzaminacyjnych).
15. Poznaj przyjaciół i kolegów swojego dziecka a także ich rodziców.
16. Staraj się śledzić życie szkoły i w miarę możliwości uczestniczyć w wydarzeniach organizowanych dla - lub z udziałem rodzin uczniów; pomóż organizować takie imprezy.
17. Włącz się w pracę zespołów rodziców uczestniczących w konsultowaniu lub tworzeniu programu szkolnego.
18. Weź udział w organizowanych dla rodziców warsztatach lub seminariach. Jeśli nie są organizowane podsuń szkole pomysł ich zorganizowania.
19. Bierz udział w godzinach wychowawczych i lekcjach otwartych, na które jesteś zapraszany.
20. Włącz się w organizacje imprez dla rodziców i rodzin organizowanych przez szkołę (święto szkoły, sportowe zawody rodzinne, przedstawienia teatrzyku szkolnego, aukcje na rzecz szkoły, piknik rodzicielski).
21. Włącz się w opracowanie programu zajęć pozalekcyjnych, zaproponuj swoją pomoc w ich prowadzeniu (opieka nad młodszymi dziećmi, dowożenie dzieci na basen, do kina itp.).
22. W miarę możliwości wspieraj fundusz rodzicielski lub ofiaruj własną pracę (od pomocy w drobnych remontach, szycia zasłon, przygotowywania pomocy naukowych, pieczenia ciastek na imprezy szkolne, po prowadzenie koła zainteresowań).
23. Ustal z nauczycielem plan postępowania w stosunku do twojego dziecka zwłaszcza w sytuacji kryzysowej.
24. Omawiaj ze swoim dzieckiem przebieg szkolnego dnia, dowiaduj się o plany i ważne dla dziecka wydarzenia w zbliżającym się czasie.
25. Poznaj mocne i słabe strony dziecka w szkole.
26. Zadbaj, aby dziecko miało w domu wydzielone ciche i dobrze oświetlone miejsce do nauki i odrabiania lekcji.
27. Pomóż swojemu dziecku zaplanować pracę, podzielić duże i trudne zadania na małe kroki.
28. Ustal w miarę możliwości stałe godziny spokojnej pracy dziecka w domu - w tym czasie nie angażuj go do innych czynności.
29. Okazuj szacunek dla pracy dziecka, doceniaj jego wysiłek.
30. Spróbuj znaleźć zajęcie (hobby, sport), które będziesz wykonywał razem z dzieckiem.
31. Zachęcaj dziecko do podejmowania działań twórczych (malowania, grania itp.), czytania książek, słuchania dobrej muzyki; czytajcie razem chociaż kilka minut każdego dnia.
32. Organizuj w miarę możliwości rodzinne wycieczki do biblioteki, ogrodu zoologicznego, botanicznego, teatru, kina, na koncert, do muzeum, parku, lasu itp., aby wykorzystać je jako sposobność do zdobycia nowych ciekawych informacji.
33. Wspólnie z dzieckiem wybierz i zaplanuj programy telewizyjne, które będzie mogło oglądać; gdy możesz, oglądaj je razem z nim i rozmawiaj o tym, co widziało i czego się nauczyło.
34. Od czasu do czasu baw się z dzieckiem - graj w gry dydaktyczne, towarzyskie, komputerowe itp.
35. Pomóż dziecku w zaplanowaniu przygotowań do klasówki, sprawdzianu, egzaminu.
36. Pomóż zorganizować w szkole spotkania rodziców poświęcone wymianie doświadczeń na temat "Jak pomagać swojemu dziecku w odrabianiu prac domowych?"
37. Weź udział w szkolnym festiwalu nauki; zaoferuj szkole swoje zdolności, talenty, umiejętności.
38. Podejmij się opieki nad uczniami w czasie zajęć popołudniowych i prac porządkowych w szkole; weź udział w szkolnej wycieczce.
39. Pomóż zorganizować system rodzicielskiego wolontariatu w szkole.
40. Poznaj zasady szkolnego regulaminu i pomagaj nauczycielom w utrzymywaniu dyscypliny.
41. Pomóż zorganizować prace społeczne uczniów.
42. Zaoferuj nieodpłatnie szkole swoje eksperckie usługi w dziedzinach, na których się znasz i możesz pomóc.
43. Dowiedz się jak najwięcej na temat działań podejmowanych w stosunku uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (np. dysleksją).
44. Podejmuj się funkcji społecznych w radach przedstawicielskich rodziców, także na szczeblu lokalnym, regionalnym i krajowym.
45. Zachęcaj swoje dziecko do pełnienia funkcji społecznych i udziału w samorządzie uczniowskim i wspieraj je w działaniu.
46. Staraj się poznać prawo oświatowe w zakresie niezbędnym do podejmowania odpowiedzialnej dyskusji o pracy szkoły; obserwuj zmiany w prawie oświatowym i w miarę potrzeby zabieraj głos na temat kierunku tych zmian.
47. Pomóż szkole w gromadzeniu dodatkowych funduszy, ubieganiu się o dotacje, stypendia i granty oraz utrzymaniu w dobrym stanie majątku szkolnego.
48. Wspieraj działania organizacji wychowawczych na terenie szkoły swojego dziecka (np. harcerstwa).
49. Zachęcaj i wspieraj swoje dziecko w działaniu społecznym na rzecz potrzebujących pomocy; sam służ przykładem.

Zaczerpnięte z
http://www.ceo.org.pl.

Lata dzieciństwa
- Dzisiejsze nieśmiałe dziecko, to to, z którego wczoraj się śmialiśmy.
- Dzisiejsze okrutne dziecko, to to, które wczoraj biliśmy.
- Dzisiejsze dziecko, które oszukuje, to to, w które jeszcze wczoraj nie wierzyliśmy.
- Dzisiejsze zbuntowane dziecko, to to, nad którym się wczoraj znęcaliśmy.
- Dzisiejsze zakochane dziecko, to to, które wczoraj pieściliśmy.
- Dzisiejsze roztropne dziecko, to to, któremu wczoraj dodawaliśmy otuchy.
- Dzisiejsze serdeczne dziecko, to to, któremu wczoraj okazywaliśmy miłość.
- Dzisiejsze mądre dziecko, to to, które wczoraj wychowaliśmy.
- Dzisiejsze wyrozumiałe dziecko, to to, któremu wczoraj przebaczyliśmy.
- Dzisiejszy człowiek, który żyje miłością i pięknem, to dziecko, które wczoraj żyło radością

Ronald Russell

MIŁOŚĆ JEST
Miłością jest... przemierzanie pokoju w nocy, aby kołysanką i ciepłymi słowami utulić ciebie płaczącego wtedy, kiedy całe moje ja pragnie odpocząć.
Miłością jest... malowanie różowego olbrzyma bez rąk i z jednym okiem, mającego na sercu wypisane słowa: "Moja mama jest najlepsza".
Miłością jest... czytanie tej samej bajki piąty raz, bez pominięcia najdrobniejszego jej szczegółu.
Miłością jest... ostatni, klejący się cukierek, oblepiony kurzem i sierścią psa, nie zjedzony, trzymany dla mnie w kieszonce.
Miłością jest... zdobywanie nowych umiejętności, które kiedyś przydadzą się nam, abyśmy umieli pomóc tobie w dorastaniu.
Miłością jest... przesłodzona herbata i rozmoczone w niej ciasteczko pozostawione w dniu moich urodzin o 6.30 rano przy naszym łóżku.
Miłością jest... powiedzieć czasem stanowczo: "Nie", nawet jeśli: "Wszyscy to robią".
Miłością jest... zgoda na twoje odejście, kiedy otwierasz drzwi i wyruszasz w świat; zgoda przeżywana z ciężkim sercem, ale też z modlitwą w mojej duszy i uśmiechem na twarzy.
Miłością jest... umiejętność dzielenia wiary, która jest zapewnieniem, że ty, teraz jeszcze dziecko, potem możesz rozjaśnić naszą przyszłość.

Marion Stroud

OPTYMIZM
Kiedy pada, wieje , sypie śniegiem, kiedy błyskawice rozświetlają noc, kiedy skwar zdaje się nie do zniesienia, wiedz, że jest pięknie. Pięknie jest zawsze!
Skoro deszcz pada, by podlać ogrody, skoro słońce praży, by dojrzała winorośl, dlaczego byś chciała oglądać niebo wiecznie tak samo niebieskie?
Z burzy artyści potrafili uczynić dzieło sztuki; ze śniegu dzieci lepią bałwany, które im dają tyle radości.
Podchodź w ten sposób do życia, a każdy dzień wyda Ci się jaśniejszy, bardziej zaskakujący od poprzedniego.
A kiedy Cię zasmuci zbyt pochmurne niebo, spójrz w górę -ponad chmurami zawsze jest słońce.

Alain Ayache
fragment książki
"Listy do mojej córeczki"

"Dobroć w słowach tworzy zaufanie
Dobroć w myśleniu tworzy głębię
Dobroć w dawaniu tworzy miłość."

Opracowała: Bernadeta Tkaczyńska (zwiń tekst)